Op 26 juli 2025 werden Libanon en de rest van de Arabische wereld wakker met het schokkende nieuws dat Ziad al-Rahbani op 69-jarige leeftijd was komen te overlijden. Dit heeft voor velen voor veel verdriet gezorgd. Wat zorgde ervoor dat Ziad al-Rahbani zo geliefd werd?
Ziad werd geboren in 1956 in een van de bekendste muzikale families van Libanon. Zijn moeder, Fairuz, was de succesvolste zangeres van Libanon wiens stem elke ochtend klonk in alle huishouden van de Levant. Zijn vader, Asi al-Rahbani, was een beroemde componist, muziek -en toneelschrijver. Het is daarom niet heel raar dat hij ook een muzikaal oor had en geïnteresseerd raakte in muziek.
Op zijn zeventiende componeerde Ziad al de muziek waar zijn moeder bij zong, waaronder haar bekendste liederen. Dit was een keerpunt in zijn carrière, die de deuren opende voor samenwerking met de rest van de Rahbani-familie. Het was het moment waarop hij voor het eerst zijn unieke stijl liet zien, die hem uiteindelijk tot een legende zou maken.
Ontwikkeling
Zijn stijl kwam nog duidelijker in beeld door de twee voorstellingen die hij opvoerde in 1973 en 1974. Deze waren een mix van muziek, theater en zwarte komedie. Hij reflecteerde met een kritische en humoristische toon op de problemen die in de Libanese samenleving speelden: sektarisme, de klassenmaatschappij en politieke hypocrisie. Alles kwam aan bod, op een manier die destijds gedurfd was. Hij sprak over politieke leiders die vol lof over ‘moederland’ spraken en het tegelijkertijd plunderen, leiders voor wie corruptie een onderdeel is van hun werk. Ook sprak hij over hoe grote delen van de bevolking elkaar haten vanwege afkomst of lidmaatschap van een bepaalde sekte, wat zorgde voor een gespannen sfeer.
Deze opvoeringen vonden plaats vlak voor het begin van de burgeroorlog, waarin zijn kunst een spiegel voor de Libanese bevolking zou worden. De burgeroorlog was gevuld met sektarisch geweld, omdat iedere partij geworteld was in een andere sekte. Dit is, met uitzondering van een paar partijen, nog altijd het geval. De oorlog heeft veel levens gekost en liet Libanon in een puinhoop achter. Uit de ruïnes van de oorlog kwamen prominente, voornamelijk corrupte, leiders aan de macht. Leiders met achternamen als Gemayel, Franjieh, Hariri en Jumblatt. De namen van oude patriciërsfamilies die na dertig jaar nog altijd de dienst uitmaken.
In 1978, tijdens de burgerloorlog, voerde Ziad zijn bekende voorstelling Bil nisbe la bukra shu? (Hoe zit het met morgen?) op. Het was een duidelijke weerspiegeling van het leven tijdens de oorlog, met hoofdthema’s als patriottisme en verraad. De titel was doelbewust een vraag over wat de Libanezen nog te wachten stond. Een vraag die haar relevantie nog steeds niet kwijt is. Een andere zeer bekende show van hem kwam uit in 1980, midden in de burgeroorlog: ‘Film Amerki Taweel‘ (Lange Amerikaanse Film). Hierin bracht hij de absurde realiteit van de oorlog aan het licht.
Muziek
In veel van Ziad’s werken vinden we ook betoverende nummers die vaak ook als singles uit werden gebracht. Dit maakt Ziad al tot een dubbel talent: hij schreef theater en liedjes, die hij met klasse met elkaar verwoof.
Daar stopt het echter niet: Ziad was ook zanger. Hij zong zijn liedjes zelfs geregeld zelf. Deze nummers zijn sterk beïnvloed door Oosterse muziek, maar hebben ook een sterke jazz-signatuur, een voor die tijd ongebruikelijke combinatie. Jazz vond hij simpelweg erg leuk, daarom vond hij een manier om het ook in zijn eigen liedjes te verwerken.
Naast jazz fusion heeft Ziad ook een paar romantische en vrolijk-klinkende liedjes gezonden. Het meesterwerk Bala wala shi gaat bijvoorbeeld over iemand die verliefd is ‘zonder iets’, wat de betekenis van de titel is. Dit nummer gaat over liefde zonder geld of dure sieraden, het gaat puur om de geweldige emotie. Het nummer Ayshe wahda balak (Ze woont alleen, zonder jou) is een grappige beschrijving van iemand die geen partner kan vinden en momenteel verliefd is, en toch tevreden door het leven gaat.
Daar ligt Ziad’s genialiteit – in het vermogen om jazz en oosterse tonen in harmonie te brengen en daar de gewone spreektaal en herkenbare verhalen aan toe te voegen. Er werd een nieuwe muzikale stijl gecreëerd die de moderne Arabische burger uitdrukt – onrustig en opstandig. Zijn muziek was niet alleen mooi, maar bevatte ook boodschappen van bewustwording.
Ziad was naast zijn muziek ook altijd bezig met schrijven. Hij schreef artikelen voor meerdere kranten gedurende zijn leven, zoals Al-Akhbar en Al-Safeer. Het doel daarvan was altijd hetzelfde: kritiek middels humor. In de alledaagse spreektaal heeft hij het lijden van de bevolking weergeven en sektarisme aangekaart. Als hij wel een formele toon aansloeg, dan was dat altijd puur satirisch.
Hij was ook een presentator van een paar kritische radioprogramma’s die werden uitgezonden door Sout al-Shaab, ofwel het volksgeluid. Dat was het letterlijk, want daarin sprak Ziad in alledaags Libanees, af en toe in straattaal. Hij vervlocht bepaalde alledaagse typetjes met het politieke discours.
De ‘gewone’ Libanees
Als persoon was Ziad nederig en spontaan. Het feit dat hij zo grappig was kwam ook daaruit voort. Hij ging altijd om met werkende mensen, had een hechte vriendengroep en ging naar koffiehuizen: hij leidde een heel normaal leven. Hij leefde zoals de gewone Libanees en zijn werk was daardoor ook de stem van die gewone Libanees en de weerspiegeling van het al-shaab al-aneed, zoals hij ook een van zijn voorstellingen noemde: het koppige volk. Ziad begreep de problemen van zijn land goed en heeft zijn woorden in de strijd gegooid. Zowel met zijn liedjes als met zijn schrijven. Omdat hij niet van de afgesloten elite was, houden wij van hem als een van ons.
Ook vlijdde hij niet met formele afstandelijkheid. In interviews, theaterstukken, liedjes en krantenartikelen gebruikte hij altijd een alledaagse spreektaal, zoals iedere andere persoon in Libanon. Dit kleine detail vormt een groot deel van zijn persoonlijkheid en geeft antwoord op de vraag waarom hij zo geliefd is. Hij sprak onze taal.
Politieke betrokkenheid
De politieke bewustwording van Ziad ontwikkelde in de culturele sfeer van Beiroet die destijds bruiste van linkse geluiden en waarvan intellectuelen als Mahdi Amel, Hussein Mroueh en Ghassan Kanafani onderdeel waren. Hij bezocht regelmatig cafés en bijeenkomsten waar er werd gesproken over rechtvaardigheid en de arbeidersklasse. Hij hoorde de stem van de straat, nam deze in zich op en zette het weer om in zijn toneelstukken en muziek.
In zijn voorstellingen en liedjes was een duidelijk links uitgangspunt duidelijk. Dat hield hij zeker niet geheim. Hij koesterde openlijk sympathie voor de Libanese Communistische Partij (LCP). In zijn liederen kwamen duidelijke boodschappen van de klassenstrijd naar voren. Hij verwijst bijvoorbeeld naar de gestolen waarde die de werkende bevolking produceert en de toenemende rijkdom van kapitalisten, zoals dat in zijn liedShu hal eyam (Wat een dagen hebben we bereikt) duidelijk naar voren wordt gebracht.
Hij was aanwezig bij de viering van 85 jaar LCP die gepaard ging met veel communistisch symboliek en was aanwezig bij het overwinningsfestival in 2006. Dat was na de oorlog tussen Hezbollah en Israël in juli van dat jaar. Dat hij zich daar vertoonde is niet bijzonder omdat hij altijd zeer uitgesproken was tegen het zionisme en solidair was met het Palestijnse en Libanese verzet tegen de bezetting. In een interview werd hem gevraagd of zijn moeder, Fairuz, ook met het verzet was. Zijn antwoord was ‘natuurlijk, en als ze dat niet was had ik niet voor haar kunnen componeren, en zij weet dat goed’. Fairuz heeft zelf ook enkele liedjes over Palestina gezongen.
Klassenstrijd in een lied
Aan zijn liedjes is te merken dat het de stem van de werkende, uitgebuite bevolking is. Een heel bekend werk van hem, de eerder genoemde Shu hal eyam? laat dit ook heel duidelijk zien. Een van de teksten in dit lied is: ‘Ze zeggen dat die man van zijn zwoegen zijn geld heeft gemaakt … maar hoe kan hij zijn miljoenen hebben, terwijl we hem nooit hebben zien zweten’. Hiermee beschrijft hij hoe kapitalisten hun winst maken door uitbuiting zonder dat ze daar zelf voor hoeven te zweten. Een ander strijdbaar lied, door hem geschreven en gecomponeerd en gezongen door een koor heet Jayie maa al-shaab al-maskeen (ik kom met het arme volk). Het bevraagt voor wie de armen eigenlijk doodgaan en honger lijden, en voor wie ons land is. ‘Voor wie sterven mijn kinderen in honger in mijn land?’ is een passage uit dit werk.
Een ander duidelijk communistisch lied gezongen door Fairuz, Rafiqi Sobhi al-Jeez (mijn kameraad Sobhi al-Jeez), gaat over het verlies van een waardevolle kameraad en is zowel gecomponeerd als geschreven door Ziad. Uit dit lied komt de bekende frase ‘lopen en blijven op dit pad’, wat de wil van strijd voorstelt. Dit lied is in 2025 opnieuw relevant geworden doordat Khaled al-Habr, een communistische artiest en kameraad van Ziad, het na zijn overlijden live heeft gezongen. Hij werd tijdens het zingen emotioneel en het voelde alsof het lied speciaal voor die gelegenheid was gemaakt.
Ya riyah al-shaab en Ya Shaabi zijn van mijn favoriete liedjes van Ziad. De teksten zijn prachtig: ‘jullie harde werk is gestolen, verkocht, en nu moeten jullie, mijn volk, regeren’ en ‘oh mijn volk genoeg bloedvergieten, er zijn al vele doden’. Hiermee creëert hij bewustwording en poogt hij het vele sektarische geweld tussen bevolkingsgroepen een halt toe te roepen.
Een onsterfelijke erfenis
Dit is maar een beknopte beschrijving van het werk en leven van de pas overleden artiest Ziad al-Rahbani. De belevenis van alles wat ik heb opgesomd raakt veel dieper. Wanneer ik zelf aan Ziad denk, voel ik comfort, want hoe walgelijk de realiteit ook is, hij kan ons er om laten lachen.
Met het verlies van zo een revolutionair artiest heeft links in de regio een flinke schok gekregen. Hij zal zeker in ons geheugen blijven, als een kameraad; als een muziekmaker wiens klank van rebellie eeuwig weerklank zal vinden; en als een vertaler van onze ingewikkelde realiteit naar simpele woorden. Zoals Al-Rahbani zegt: ‘We lopen en blijven op dit pad!’
