Al jarenlang wordt er in diplomatieke kringen gepraat over het beëindigen van de oorlog in Oekraïne. Het is van belang om te begrijpen hoe vrede effect kan hebben op Oekraïne, Rusland en de rest van Europa, dit is een van de vele mogelijke scenario’s.
Wanneer er vrede komt is de hel nog niet voorbij voor Oekraïners, ongeacht hoe de vredesonderhandelingen uitvallen. Het herbouwen van het land, het verwijderen van miljoenen landmijnen en niet geëxplodeerde munitie, het bergen van lichamen en het vinden van vermisten zal nog jaren duren. Hierbij zullen er waarschijnlijk meer slachtoffers vallen, het overgrote deel burgers. ‘Naar verwachting zal het herbouwen van Oekraïne tussen de 500 en de duizend miljard kosten’, vertelt Frans Osinga, professor of War Studies aan de Universiteit van Leiden.
Daar komt de blijvende aanwezigheid van Rusland bovenop. ‘Oekraïne gaat niet demobiliseren, ze zullen hun achthonderdduizend manschappen op de bestandslijn houden en daarachter zullen ze een Europese garantiemacht willen.’ zo legt Osinga uit. Oekraïne kan het zichzelf niet permitteren om terug te keren naar een vredeseconomie nu Rusland zich meerdere keren als onbetrouwbaar heeft getoond. ‘Het zal voor de Oekraïners van belang zijn dat de Europese garantiemacht groot genoeg is en genoeg escalatie potentie heeft.’
Het herbouwen van de Oekraïense economie zal nog meer uitdagingen kennen. Vluchtelingen die terugkeren uit alle uithoeken van Europa zullen een grotendeels vernietigd land vinden wanneer ze de grens oversteken. Een permanent gemobiliseerd land in oorlogsmodus, zelfs wanneer de kanonnen zwijgen. Honderdduizenden gewonde, getraumatiseerde veteranen en burgers moeten proberen om te integreren in de economie, ze moeten immers zichzelf en hun familie onderhouden. Voor een heel klein gedeelte van al deze mensen zijn op het moment banen beschikbaar in Oekraïne. De miljoenen mensen die over een periode van jaren terugkeren uit het leger, uit het buitenland en uit het ziekenhuis kunnen een grote strop betekenen voor de Oekraïense staat en samenleving. De staat heeft nog gigantische schulden vanwege de oorlog. Zij zal geen mobilisatie kunnen veroorloven én tegelijkertijd een verzorgingsstaat moeten zijn voor miljoenen werklozen.
De huidige koers van de onderhandelingen en de materiële staat van Oekraïne zullen ertoe leiden dat het land volledig afhankelijk zal worden van de VS en de EU. Gigantische staatsschulden zijn nog maar het begin: Oekraïne zal afhankelijk worden van de EU voor haar defensie en mogelijk haar financiën, zoals het tijdens de oorlog nu ook al het geval is.
Praktisch gezien zijn er grote vraagtekens bij hoe snel grote Oekraïense industrieën zich kunnen herstellen. De twee grootste industrieën van het land zullen nog jaren, zo niet decennia, schade ondervinden door de oorlog en de onderhandelingen tussen de VS en Oekraïne. Grote delen van de vruchtbaarste Oekraïense landbouwgrond is de laatste jaren doordrenkt met lood en springstof en de mijnbouw is voor pennies on the dollar weggegeven aan Yankee-kapitaal. Landbouwgrond is vergiftigd door het metaal uit de miljoenen bommen die in de grond terecht zijn gekomen. Decennialang zullen boeren omkomen en gewond raken door onontplofte munitie en vergeten mijnenvelden.
Rusland haalt doelen in Oekraïne niet, maar hoeft ook niet te treuren
Bij het eind van de oorlog zal een gemixt gevoel de overhand hebben in het Kremlin. Bepaalde doelen zullen als gehaald worden beschouwd en andere als niet gehaald. Grappig genoeg zijn de meeste oppervlakkige doelen niet gehaald maar de overkoepelende geostrategische doelen juist wel.
Ondanks wat het marxisme ons leert, lijkt de oorlog vanuit Rusland eerder ideologische, dan materiële oorzaak te hebben. Rusland is namelijk een land dat, vanwege haar uitgebreide grondstofvoorraden en relatief grote populatie, weinig nodig heeft dat buiten haar eigen grenzen ligt. De kapitalistische klasse heeft daarnaast heel veel invloed op de politiek van het land, waardoor de redenen voor de oorlog eerder te vinden zijn in de ideologische denkbeelden die bij hen heersen, dan bij hun benodigdheden.
Het eurazianisme van extreemrechtse filosoof Alexander Dugin geniet veel invloed in de politieke en diplomatieke elite van Rusland. Het is van belang om de basis ervan te kennen om een goede analyse uit te kunnen voeren op de strategische visie van Rusland. Deze ideologie vond haar begin tijdens de Russische burgeroorlog en tijdens de vroege Sovjet Unie onder de Tsaristische, conservatieve kringen van de Witten. Het is vergelijkbaar met de ‘stabbed in the back myth’ en de daaropvolgende spreekwoordelijke conservatieve revolutie in Weimar Duitsland.
Tijdens deze periode ontwikkelde de Duitse imperialistische elite, samen met hun rechtse politieke allianties in de Reichstag, deze complottheorie in een poging om een met hun eigen wereldbeeld congruente uitleg te geven van waarom Duitsland de Eerste Wereldoorlog had verloren. De realiteit waarin de materiële omstandigheden van de Duitse samenleving instortte door de catastrofale gevolgen van de oorlog, wat vervolgens leidde tot ongekend radicalisme binnen de maatschappij, had hier geen plek. ‘Duitsland was immers speciaal, Duitsers waren speciaal.’ In het kort was het volgens hen onmogelijk dat Duitsland op een ‘eerlijke’ manier zou verliezen. Uiteindelijk kwam het idee dat joden, communisten, socialisten en andere minderheden het land een dolkstoot heeft gegeven naar voren als een ideologisch verhaal om de gevolgen van de materiële omstandigheden te verklaren. Vijftien jaar na het einde van de Grote Oorlog komt er een partij aan de macht die deze mythe zo hard mogelijk pusht.
Het euraziatische denken is op eenzelfde manier begonnen als een ideologische poging om met externe redenen te komen voor het falen van de Witten tegen de Roden. Waar het begint te verschillen van het Duitse voorbeeld is in de periode na de Tweede Wereldoorlog. Ware gelovers in de dolksteektheorie zijn er niet meer te vinden, zelfs niet in neo-fascistische groepen niet meer. Het verlies van de nazis en daarmee het uiteenvallen van de waan van Duitse superioriteit heeft grondig werk verricht in het kader van de dolksteek ontkrachten. Iets soortgelijks is nooit gebeurd voor de euraziaten.
In tegenstelling tot Weimar, is de Sovjet Unie nooit in een politiek conflict gekomen met de stroming die het wilde vernietigen. Zo ook is de unie nooit overgenomen door euraziaten die vervolgens samen met hun ideologische waanideeën naar het hiernamaals zijn geschoten zoals in Duitsland het geval was vorige eeuw. Poetin, Medvedev en Dugin brengen daar deze eeuw verandering in.
Een van de belangrijke aspecten van het neo-euraziatische denken van Dugin is het idee dat Rusland geen Europees land en geen aziatisch land is maar een uniek mengsel van Europese en Aziatische culturen, een euraziatisch land dus. Rusland zou een opeenstapeling zijn van heel speciale materiële condities die ervoor zorgen dat Rusland een unieke samenleving is en dat normale regels en normen niet gelden voor de Russische samenleving. Vergelijkbaar met de basis die het Duitse nationaalsocialisme voortbrengt. Vaak wordt in deze trend ook gepoogd om tsaristische of zelfs fascistische politiek te combineren met bepaalde aspecten van Stalinisme, Dugin stond lange tijd bekend als een ‘NazBol’, een nationaal bolsjewiek.
Een tweede belangrijk aspect is het idee van de strijd tussen de ‘tellurocratie’ en de ’thalassocratie’, ofwel de strijd tussen het op land gebaseerde rijk en het maritieme rijk. De Russische elite ziet Rusland als de tellurocratie, een rijk dat voornamelijk machtig is op het land, voornamelijk gefocust op uitbreiding van territorium, stabiliteit, traditie en hiërarchie. Het door het VS gedomineerde westerse rijk geldt als de thalassocratie in deze som, een land dat focust op handel, individuele vrijheid en maritieme kracht.
Terwijl de Russische elite zichzelf als een tellurocratie ziet, een land dat zich focust op territoriale uitbreiding, geloven ze tegelijkertijd dat er een generationeel trauma over de gehele Russkiy mir (Russische wereld) hangt ten gevolge van de twee grote invasies uit het westen, de invasie van Napoleon en die van Hitler. De mogelijkheid van een derde apocalyptische invasie uit het westen domineert de logos van de Russische staat al een mensenleven lang. De angst hiervoor ligt aan de basis van de oppervlakkige doelen van Rusland in de Oekraïne oorlog.
Rusland is een erg gecentraliseerd land omgeven door de grootste vlakke landmassa ter wereld. Mochten Moskou en Sint Petersburg ooit vallen in een invasie dan is er vrijwel geen machtscentrum meer om naar terug te trekken. Russisch defensief terrein bestaat niet ten westen van de Kaukasus, het is een grote snelweg voor vijandige legers. Er zijn geen bergen of heuvels te bekennen tot aan de Oeral, ander defensief terrein zoals de Pripjatmoerassen ligt te ver westelijk om van nut te zijn voor het moderne Rusland. Het enige wat Rusland dus kan doen om een mogelijke invasie vanuit het westen moeilijker te maken is door het begin van de snelweg zo ver mogelijk naar het westen te verschuiven.
Inmiddels is het wel duidelijk geworden dat de grens naar het westen verleggen niet gaat lukken, in ieder geval niet zolang de EU Oekraïne blijft steunen. Hiermee wordt een belangrijk doel van de oorlog op een pijnlijke manier gemist. Honderden duizenden voornamelijk jongere Russen zullen nooit meer thuiskomen. De Russen die wel terugkeren zullen meermaals weinig hebben om naar terug te keren.
Toch zullen de gemoederen in het Kremlin redelijk tevreden zijn met de onderliggende strategische stap die gezet is: de Navo is grotendeels uit elkaar gespeeld. De VS staat meer dan ooit in de geschiedenis van de alliantie recht tegenover haar Europese bondgenoten. En met het wegvallen van de VS zou een groot aspect van de Russische boogeyman, een gezamenlijke invasie door een verenigde Navo, ook verdwijnen.
Zullen Europese liberalen geen andere keus zien dan het federalisme?
Europa staat bekend als een bureaucratische instantie die enorm langzaam is bij het reageren op de omstandigheden waarin het zich bevindt. Nu tijdens de Oekraïne-oorlog wederom is gebleken dat een vrijwel unanieme wil binnen de Europese liberalen om het binnengevallen land te helpen niet genoeg is om genoeg efficiënte hulp te bieden zullen steeds meer politici gaan roepen voor actie.
Ook bij de handelsoorlog met de VS kan Brussel maar niet met een snel én coherent antwoord komen. Keer op keer wordt de reputatie van de EU bevestigd, nu ook op het gebied van defensie en buitenlandse zaken, en dat is belangrijk.
Deze twee gebieden zijn verreweg de cruciaalste voor overheden om een gecentraliseerde politiek op te hebben. Kijkende naar de geschiedenis voor soortgelijke omstandigheden komen we de federalisatie van de VS tijdens de onafhankelijkheidsoorlog en de vorming van de verenigde provinciën tijdens de tachtigjarige oorlog. In beide gevallen was er sprake van een losse confederatie van kleinere staten die de krachten bundelen op de gebieden van defensie en buitenlandsbeleid om zo beter een gecentraliseerde vuist te kunnen maken tegen een veel grotere en militair sterkere vijand.
Met het wegvallen van de VS als alliantie zullen liberalen tot de conclusie komen dat federaliseren de enige optie is die overblijft. Controle over defensie en buitenlandbeleid zullen het eerste zijn dat gecentraliseerd zal worden om de liberale EU te beschermen. ‘Federalisme is zeker mogelijk’, denkt professor Osinga, ‘Maar dan wel alleen vanuit een pragmatische hoek, niet een principiële. Ik verwacht dat het laten vallen van het woord ‘federalisme’ als een knuppel in een hoenderhok zal werken, voornamelijk bij extreemrechts.’
De eerste stappen worden al gezet. ‘Er zijn nu projecten bezig die gezien zouden kunnen worden als centralisatie of een stap richting federalisme zoals two speed Europe.’ Liberale projecten die ertoe dienen de EU een wereldmacht te maken in een multipolaire wereld. Zodat Europa nog steeds een mondiale onderdrukker is en in concurrentie kan blijven met Rusland, de VS en China in plaats van een deel van de invloedssfeer van een wereldmacht. Oekraïne, het globale zuiden en andere landen aan de periferie van de opkomende invloedssferen zullen de prijs betalen voor deze hernieuwde golf van ur-imperialisme.