In zijn inzending ‘Het is vrede in Oekraïne, hoe ziet de toekomst van Europa eruit?’ wijdt Ivo Boksem uit over de geostrategische doelen van Rusland. Hij legt hier veel nadruk op de ideologie van ‘de Russische elite’ en specifiek de invloed van Alexander Doegin (in het Paraat-artikel getranslitereerd als ‘Dugin’). Deze analyse verklaart echter niks en verdoezelt een hoop.
Boksem stelt dat de Russische elite gelooft dat Rusland een ‘tellurocratie’ is, dat haar macht verkrijgt vanuit haar krachtige positie op het land. Om die positie te verbeteren moet Rusland daarom uitbreiden op het land. Gelijktijdig heerst bij de Russische elite een zogenaamd trauma van de invasies van Napoleon en Hitler, die een constante angst voor oostwaartse Europese uitbreiding creëert. Deze drang naar land ten westen van Sint Petersburg is dus een grote drijfveer voor de slachtpartij in Oekraïne.
Het jammerlijke is dat het niet klopt. Als we kijken naar de invloed van Doegin bijvoorbeeld, zien we dat deze vooral toenam naar haar huidige significante status na de inval van de Krim in 2014. Dat wil zeggen: na datgene wat zijn invloed ogenschijnlijk verklaart. Voor de inval van de Krim moeten we dus andere redenen bedenken dan simpele kwaadwillige staatsideologie. We zouden daarom kunnen kijken naar toegang tot de haven van Sevastopol, een cruciaal stukje (militaire) infrastructuur, die dreigde aan Rusland te ontglippen na de maidanrevolutie. Ironisch genoeg dus toegang tot de zee, en niet meer land, is een waarschijnlijkere oorzaak voor een eerste militair agressieve zet.
Zelfs als we denken dat een volledige invasie van Oekraïne in 2014 nog niet een voldongen feit was, is er weinig reden om de vervolgstappen toe te wijden aan Doegin. Denk bijvoorbeeld aan de landbrug die met zo’n inval ontstaat tussen het Russisch vasteland en de Sevastopolhaven, die tot die landbrug permanent onvoldoende bevoorraad werd. Denk anders aan het titanium en andere grondstoffen in Oost-Oekraïne, die essentieel zijn voor het Russisch aandeel van de wapenmarkt. Plaats dit allemaal in de context dat Russisch kapitaal zelf onafhankelijk of met hulp van China moest gaan bouwen na het verlies van toegang tot Amerikaans en Europees geld als sanctie voor de inval van de Krim.
De relevantie van Doegin en de ideologie van het Euraziatische Rusland toeschrijven aan de al bestaande aanvallen op Oekraïne is dan ook logischer dan het omgekeerde. Het is vrij lastig om aan je intellectuele elite en bevolking te verkopen dat je mensen aan het omleggen bent en hun toegang tot buitenlands kapitaal op laat schorten omdat dat op de lange termijn beter uitkomt voor je wapenexporten. Makkelijker is ze te overtuigen dat Rusland een uniek ‘Euraziatisch’ karakter heeft dat beschermd moet worden tegen westerse ‘thalassocratische’ invloed.
Voor Europa komt het ook handig uit dat Russische intellectuelen aan de haal gaan met deze drek. De Russische aanval op Oekraïne is daardoor geen onvermijdelijk gevolg van Oekraïene loskoppelen van de Russische economie en pro-Europese bewindsverandering. Door Amerika aangedreven en door Europa, met enige tegenzin, uitgevoerd. Neen! Het is het gevolg van het feit dat hun elite kwaadwillig is en gelooft dat ze westwaarts uit moeten breiden vanwege fascistische ideologie, die zij vanwege Russische culturele eigenschappen hebben, waar onze burgerij het beste voor heeft met Oekraïners en geen gemene ideologie heeft.
Kijken we naar Boksems analyse van de geopolitieke verschuivingen die zijn gebeurd aan de hand van de dood van honderdduizenden in Oekraïne zien we dat de analyse ook niet helpt daar te duiden. Poetin zal tevreden zijn met het uiteenvallen van het NAVO-blok dat zogenaamd te danken is aan deze “zet”. Boksem ziet namelijk niet in dat het uit elkaar drijven van de NAVO geen zet van Rusland, maar van Amerika is. Vooraf aan de inval in de Krim ging het economisch en diplomatisch uiteendrijven van Oekraïne en Rusland aan de hand van valse beloften van Europadeals. Europa moest hierin continue tegenstribbelend meegetrokken worden door de VS. Uiteindelijk verloren Europa compleet de controle toen de maidanrevolutie deze draai in een sneltreinvaart gooide. Amerikaanse ministers speculeerden achter gesloten deuren wie ze gingen proberen Oekraïense ministerposten in te krijgen. Toen Europese beleidsmakers terughoudender uit de hoek kwamen; bang voor oorlog in het oosten van hun continent, stelde Amerikaanse onderminister Nuland in een belletje ‘Fuck the EU’. Zo knap is Poetins meesterzet, dat hij al ver voor hij hem zette was doorgedrongen tot het pentagon om daar het idee in te fluisteren dat het eigenlijk hún zet was. Briljant!
Op microniveau slaat hij ook de plank volledig mis. Rusland zou namelijk ontevreden zijn met het niet volledig innemen van Oekraïne, terwijl de ideologie dat nu juist wel voorschrijft. Kijken we echter naar materieel, en niet ideologisch gewin, dan is het wel heel toevallig dat Rusland een landbrug heeft gemaakt naar de Krim. Waardoor het militaire controle kan uitoefenen in de Zwarte Zee, die het nodig heeft voor wapenexport. Wapenexporten die mogelijk worden gemaakt door grondstoffen die toevalligerwijs in het oosten van Oekraïne zitten op de plekken die nu bezet zijn door Rusland. Wapenexporten; een extreem belangrijke factor in Ruslands geopolitieke positie. Contrasteer dat met de kosten om heel Oekraïne te bezetten, en de conclusie dat Rusland haar tactische doelen volledig gemist heeft lijkt me onwaarschijnlijk.
Als we de Russische aanval op Oekraïne proberen te duiden door te doen alsof deze veroorzaakt wordt door ideeën die inherent in Doegin zaten en voor onverklaarbare redenen populair zijn geworden onder Russische oligarchen, missen we dus twee belangrijke dingen. Ten eerste verexcuseren we de rol van Amerikaans kapitaal en by extension de rol van Europees kapitaal als haar schoothondje die slaafs beloftes deed waarvan het wist dat het oost-Europa zou destabiliseren. Ten tweede impliceren we dat, als een kapitalistische staat niet geleid wordt door een kliek die, toevalligerwijs, geïnspireerd wordt door gestoorde ideologieën die oorlog en landuitbreiding vereisen, dat er dan een vredige kapitalistische staat kan bestaan.
Het is als marxisten juist niet onze taak om het verhaal dat de kapitalist ons vertelt over waarom het duizenden arbeiders laat vermoorden door andere arbeiders te herhalen als ‘verklaring’. Het is onze taak om te achterhalen hoe het kan dat onder kapitalisme ideologiëen die massaslachting noodzakelijk achten steeds maar weer terugkomen. Alle journalistiek en wetenschap zou namelijk overbodig zijn, als de uiterlijke verschijning van de dingen direct samenviel met hun wezen.