In het nieuwe regeerakkoord staan plannen om fors te bezuinigen op de Werkloosheidswet (WW), de Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA) en Algemene Ouderdomswet (AOW)[1]. Dit zou nodig zijn vanwege hogere uitgaven aan defensie. Rosa Faucille schrijft over het ontstaan van deze regelingen en de druk waaronder ze nu staan, en pleit voor een sterker, klassebewust antimilitaristisch vakbondsstandpunt.
Het ontstaan van de AOW, WW en WIA
WW en de AOW ontstonden in de schaduw van de Tweede Wereldoorlog. Europa lag in puin. Er heerste een hongersnood. De Sovjet-Unie had in Oost-Europa haar invloedssfeer uitgebreid, en in verschillende Europese landen hadden partizanen-bewegingen een grote rol gespeeld in het omverwerpen van de fascistische bezetter. De Communistische Partij Nederland (CPN) zag een grote ledengroei vlak na de oorlog.[2]
De heersende klassen van Europa wilden de politieke situatie graag stabiliseren. De Marshallhulp was onder andere bedoeld om ervoor te zorgen dat niet nog meer Europese landen ten prooi zouden vallen aan de toenemende invloed van socialistisch gedachtegoed. Het introduceren van de AOW en de WW was onderdeel van een trend in meerdere Europese landen, om uitkeringen te introduceren en zo mensen ‘koest’ te houden.
De eerste sociale uitkering die werd geïntroduceerd was de AOW, door middel van de zogenaamde ‘noodwet Drees’. De definitieve vorm van de AOW werd geformaliseerd in 1957. De reden dat dit langer duurde, was onenigheid tussen verschillende burgerlijke partijen over hoe de AOW gefinancierd moest worden; of het een uitkering of een verzekeringsstelsel moest worden. De hogere kosten in de eerste tien jaar van de AOW werden opgevangen door ‘herstelbetalingen’ die Nederland ontving van Indonesië.
De introductie van de AOW had een grote maatschappelijke weerklank. In feite was het een bodempensioen, dat wil zeggen, nauwelijks genoeg om van te leven. Echter was de Nederlandse bevolking zo zwaar verarmd door de Tweede Wereldoorlog dat de uitkeringen met dank in ontvangst werden genomen.
Sinds 1957 wordt de AOW gefinancierd middels een omslagstelsel. Het omslagstelsel houdt in dat er bij de werkenden in Nederland belasting voor wordt geheven op het salaris. Deze voorheffing wordt onder andere gebruikt om de huidige AOW-uitkeringen mee te betalen.[3]
De WW werd ingevoerd in 1952 en zit anders in elkaar. Voor de WW bestaat een fonds, het AOF (het arbeidsongeschiktheidsfonds). Voor het AOF worden premies afgedragen. Bij de invoering van de WW werden deze premies gedeeltelijk betaald door de werkgever, en gedeeltelijk door de staat. Tegenwoordig worden de premies volledig betaald door de werkgevers. De werkgever betaalt per werknemer een WW-premie voor het AOF.[4]
De WIA is de opvolger van de WAO (wet op de arbeidsongeschiktheid). De WAO werd later ingevoerd, namelijk in 1967. Volgens de WAO had ieder die langer dan een jaar arbeidsongeschikt was, recht op een uitkering van 80% van het laatstverdiende salaris tot aan de 65ste jarige leeftijd. In de WAO is al grof gesneden; dit begon al in 1987 toen de uitkering werd teruggeschroefd van 80% naar 70% van het laatstverdiende salaris.[5]
De WAO werd uiteindelijk door het kabinet Balkenende II afgeschaft en vervangen door de ingewikkeldere WIA. Ook voor de WIA worden door de werkgever premies betaald; werkgevers hebben echter ook de mogelijkheid om zich (gedeeltelijk) particulier te verzekeren voor de WIA.[6]
Wat is de WIA?
Het uitgangspunt van de WIA is dat een werknemer eerst twee jaar onafgebroken ziek moet zijn. Hierna vindt er een keuring plaats door het UWV. Vervolgens wordt een werknemer ingeschaald in een ‘arbeidsongeschiktheidspercentage’. Is een werknemer voor minder dan 35% arbeidsongeschikt? Dan bestaat er geen recht op een uitkering. Als de werknemer tussen de 35% en de 80% arbeidsongeschikt is, heeft de werknemer recht op een ‘werkhervattingsregeling voor gedeeltelijk arbeidsgeschikten’ (WGA) uitkering.
Iemand die meer dan 80% duurzaam arbeidsongeschikt is, een ‘inkomensverzekering volledig arbeidsongeschikten’ (IVA) uitkering. Deze uitkering is een percentage van het voorgaande salaris, gemaximeerd tot een bepaald bedrag. IVA-gerechtigden zijn verplicht om wijzigingen van hun gezondheidssituatie door te geven aan het UWV, en kunnen worden opgeroepen voor een herkeuring.
Iemand die tussen de 35% en de 80% arbeidsongeschikt is krijgt meestal eerst een ‘loongerelateerde uitkering’. De duur van deze uitkering is afhankelijk van het arbeidsverleden (net zoals bij de WW). Hoe langer je gewerkt hebt, hoe langer je recht hebt op een uitkering. Voor de eerste tien arbeidsjaren heb je recht op een maand uitkering per gewerkt jaar, vanaf het elfde arbeidsjaar heb je recht op een halve maand uitkering per gewerkt jaar, met een maximale termijn van 24 maanden. Voor een arbeidsongeschikte die helemaal niet werkt is de uitkering 70% van het maandloon, en voor een arbeidsongeschikte die wel gedeeltelijk werkt, is de uitkering 70% van het verschil tussen het maandloon en het door arbeid verdiende inkomen.
Vervolgens ontvangt een arbeidsongeschikte een ‘loonaanvullingsuitkering’ of een ‘vervolguitkering’. Door het UWV wordt vastgesteld wat de ‘restverdiencapaciteit’ is; hoeveel iemand in theorie nog zou kunnen werken. De loonaanvullingsuitkering is 70% van het WIA-maandloon, verminderd met het bedrag dat iemand nog zou kunnen verdienen volgens het UWV. Dit is een theoretisch bedrag, het maakt niet of iemand dit daadwerkelijk verdient.
Als een arbeidsongeschikte minder dan 50% van de restverdiencapaciteit realiseert, ontvangt hij of zij een vervolguitkering. Deze is gebaseerd op het minimumloon. Of iemand recht heeft op deze uitkeringen wordt periodiek opnieuw beoordeeld. Bij een onveranderde situatie ontvangt een arbeidsongeschikte één van deze twee uitkeringen tot aan de AOW-leeftijd.[7]
De lezer kan zich waarschijnlijk wel voorstellen dat de WIA in de praktijk moeilijk uitvoerbaar is gebleken, vanwege alle complexe regels met betrekking tot het arbeidsongeschiktheidspercentage en de veranderingen bij herkeuringen.
De geplande bezuinigingen
Het plan in het coalitieakkoord is om zowel de WW als de WIA terug te schroeven naar een maximale uitkeringstermijn van één jaar. Het is nog niet bekend of dit ook een wijziging zal inhouden met de koppeling aan het arbeidsverleden; in ieder geval hebben jongeren die worden ontslagen of arbeidsongeschikt raken altijd een kortere en lagere uitkering dan ouderen.
Ook wordt het ‘maximum dagloon’ verlaagd. Dit betekent dat de maximum uitkering die iemand ontvangt op basis van diens salaris lager wordt. Het verlagen van het maximale dagloon heeft ook gevolgen voor de hoogte van het zwangerschapsverlof, waardoor vrouwen hier onevenredig door worden geraakt.[8]
Tenslotte is het nieuwe kabinet voornemens om de IVA volledig af te schaffen. Er zal dan dus geen uitkering meer zijn voor volledig en duurzaam arbeidsongeschikten. De mensen die op dit moment een IVA-uitkering ontvangen, behouden dit recht, maar het is niet duidelijk wat er in de toekomst zal gebeuren met volledig en duurzaam arbeidsongeschikten. Waarschijnlijk komen zij in de WGA (werkhervattingsregeling voor gedeeltelijk arbeidsgeschikten) terecht, wat betekent dat ze gedwongen worden om door te werken.
Op het UWV is door de jaren heen flink bezuinigd. Bijvoorbeeld door Balkenende IV[9], en door de afbraak-kampioen Mark Rutte. Het UWV moest tijdens Rutte II en Rutte III miljarden bezuinigen, dit leidde tot het verdwijnen van meer dan 5000 banen bij de instelling.[10] Onder andere deze maatregelen hebben geleid tot enorme wachttijden bij het UWV. In bepaalde regio’s van het land moeten mensen vijftien maanden wachten op een keuring.[11] Sinds september 2025 worden mensen van ouder dan 60 niet meer gekeurd door een arts.[12]
Tenslotte wil de coalitie de AOW-leeftijd ‘versneld’ omhoog laten gaan. Op dit moment is er al een koppeling tussen de AOW-leeftijd en de levensverwachting. Aan een jaar hogere levensverwachting is een stijging van de AOW-leeftijd met acht maanden gekoppeld. De verhogingen moeten minimaal vijf jaar van tevoren worden aangekondigd. De coalitie wil de AOW-leeftijd dus sneller omhoog laten gaan zonder deze aankondigingsperiode.
Waarom bezuinigen?
In het coalitieakkoord staat vermeld dat de rapporten van Peter Wennink (‘De route naar toekomstige welvaart; een sterk Nederland in een relevant Europa’) en Mario Draghi (‘The future of European competitiveness; Report by Mario Draghi’) belangrijke inspiratiebronnen waren. Deze rapporten gaan voornamelijk over de economische positie van Nederland en Europa op de wereldmarkt. Een belangrijke conclusie uit de rapporten is dat arbeidsproductiviteit niet snel genoeg stijgt, en dat hier een oplossing voor moet worden gevonden. Volgens Wennink zijn grote private investeringen benodigd.
De hogere uitgaven voor defensie in combinatie met zorg zou kunnen leiden tot een oplopende staatsschuld, waardoor Nederland minder aantrekkelijk zou worden voor investeerders. De nieuwe coalitie is uiteraard niet voornemens om te bezuinigen op defensie. Vanwege de NAVO-norm moeten de uitgaven voor defensie omhoog.
Wennink stelt dat economische groei ‘in het algemeen belang is’. Als deze groei niet wordt gerealiseerd, worden de uitgaven voor zorg ‘te duur’. Verder stelt Wennink in zijn rapport dat werkenden op dit moment 63% van de staatsuitgaven financieren, door middel van loonbelasting, btw en accijnzen.[13]
Wennink is voormalig CEO van ASML, een groot en winstgevend bedrijf, en een trouwe dienaar van de kapitalistische klasse. Het feit dat de coalitie een groot gedeelte van haar plannen gebaseerd heeft op zijn inzichten, is veelzeggend over welke belangen zij willen verdedigen.[14]
Om geld vrij te maken voor onder andere defensie, is de coalitie dus voornemens om te bezuinigen op sociale zekerheid, omdat het ‘te duur’ is en ‘niet activerend genoeg werkt’. Wie waren echter de uitvinders van het huidige arbeidsongeschiktheidsstelsel? Het CDA, VVD en D66 onder Balkenende II. Nadat alle bestaande voorzieningen totaal zijn uitgekleed en de uitvoer onmogelijk is gemaakt, is het nu tijd om er (bijna) volledig afscheid van te nemen.
De werkgeverspremie voor de WW en de WIA gaat echter niet omlaag, ondanks alle bezuinigingen. Het kabinet is voornemens om de premie te verhogen. Het overschot zal worden gereserveerd voor de oorlogsbijdrage (de staat noemt dit ‘de vrijheidsbijdrage’).[15]
De waarheid is dat zekerheid voor arbeiders niet goed is voor kapitalisten. Hoe precairder de situatie van de arbeider, hoe groter het ‘reserveleger’ aan werkloze arbeiders, des te groter is de garantie voor de kapitalist dat er altijd goedkope arbeid beschikbaar is waar hij makkelijk afscheid van kan nemen. Een uitkering waar een arbeider op kan terugvallen is een doorn in het oog van de kapitalist.
Tevens is een zieke of werkloze arbeider die een uitkering ontvangt niet productief in de kapitalistische economie. Het is in het belang van de kapitalistische economie dat iedere arbeider die ontslagen wordt, zo snel mogelijk weer aan het werk gaat, ongeacht wat voor werk dat dan mag zijn.
De maatschappelijke reactie
Er is geen brede steun voor de aangekondigde plannen. Omdat de coalitie van Jetten een minderheidskabinet is, zal hij steun van oppositiepartijen moeten krijgen om de plannen door te laten gaan. Hier zijn echter tot dusver nog weinig successen geboekt.
De reactie van de vakbondsleiding is strijdbaarder dan wat we in een lange tijd van ze hebben gezien. De FNV, CNV en VCP hebben alle onderhandelingen met de coalitie afgebroken en acties aangekondigd. Er zal actie worden gevoerd op Schiphol, en op 24 juni leggen trein en streekvervoer het werk neer.[16]
Het weigeren van de vakbondsleiding om akkoord te gaan met de bezuinigingen is natuurlijk heel positief. De ondemocratische wijze waarop de huidige leiding is aangesteld, echter, is nog vers in het geheugen van ieder kaderlid die de crisis in de FNV gevolgd heeft. Het is belangrijk om deze kritiek niet achterwege te laten; de democratische organen in de FNV moeten worden hersteld, en het bestuur moet democratisch worden verkozen. Het feit dat de huidige voorzitter, Hans Spekman, is aangesteld door Lodewijk Asscher, iemand die heeft bijgedragen aan het afbraakbeleid van Rutte, moet niet uit het oog worden verloren. Daarnaast was Spekman zelf voorzitter van de PvdA tijdens Rutte II, en dus medeplichtig aan de bezuinigingen op het UWV. Ten opzichte van de huidige leiding van de FNV moeten wij een zeer kritische houding aannemen; eerst zien, dan geloven.[17]
De boodschap in de campagne van de FNV komt neer op ‘jij gaat toch niet de rekening betalen?!’ Zoals reeds benoemd is het goed dat de FNV-leiding niet akkoord gaat met de bezuinigingen. Toch mist de boodschap van de campagne de kern van het probleem; waarvoor moeten wij een rekening betalen, en waarom?
Stem tegen militarisatie als centrale boodschap
Het sociale stelsel in Nederland moet wijken voor militarisatie. Conflicten tussen verschillende imperialistische partijen verscherpen, en bondgenootschappen die heel zeker leken, staan op losse schroeven. De Europese burgerij probeert op economisch en militair gebied onafhankelijker te worden van de VS.
De leugen die ons wordt verkocht is dat dit zogenaamd in het algemeen belang zou zijn. Arbeiders worden kanonnenvoer voor imperialistische oorlogen, hele landen worden in het puin gelegd, en het klimaat en het ecosysteem worden kapotgemaakt. Het enige doel is economische superioriteit ten opzichte van de tegenstander. Het verdedigen van democratie of andere liberale waarden is slechts een dekmantel om oorlog te rechtvaardigen.
Een sterk geluid tegen militarisatie zou een fundamenteel onderdeel van een campagne tegen de bezuinigingen op de AOW, de WW en de WIA moeten zijn. In de strijd tussen de kapitalisten en de arbeidersklasse zijn de verworvenheden altijd in gevaar. Het uitleggen hiervan biedt een kans om het klassenbewustzijn te vergroten. Door de link te leggen tussen de bezuinigingen en militarisatie, kan er worden gewezen op de aard van het systeem; altijd terugkerende politieke en economische crises die alleen met extreme middelen kunnen worden opgelost.
Wat er over militarisatie wordt gezegd is ook van belang. De anti-militaristische boodschap: ‘tegen oorlog, voor vrede’, schiet op allerlei fronten te kort.
Volledige vrede onder het kapitalisme bestaat niet, en zal ook nooit komen te bestaan. Vrede eisen zonder het systeem fundamenteel uit te dagen, is pleiten voor het verplaatsen van oorlog naar regio’s waar het minder ‘zichtbaar’ of ‘storend’ is voor de arbeidersklasse in het westen. De constante strijd voor markttoegang tussen imperialistische partijen zal immers altijd leiden tot oorlog, of het nou om een ‘directe’ oorlog gaat of een oorlog via een proxy.
Er moet een kritische boodschap worden verkondigd, die ingaat tegen de nationalistische mythe, maar niet pleit voor een ‘apolitieke’ vrede. Wij moeten aan strijdbare arbeiders uitleggen dat ze zelf het heft in eigen handen moeten nemen om het tij van militarisme te keren. De enige manier is om de pijlen te richten op de vijand in ons eigen land, de kapitalistische klasse.
[1] https://www.rijksoverheid.nl/regering/regeerakkoord
[2] https://historiek.net/communistische-partij-van-nederland-cpn-geschiedenis/107699/
[3] https://www.historischnieuwsblad.nl/zo-kwam-de-aow-tot-stand/
[4]Https://www.tweedekamer.nl/debat_en_vergadering/commissievergaderingen/details?id=2026A01094
[5]https://evmi.nl/bedrijfsinformatie/de-geschiedenis-van-de-arbeidsongeschiktheidsverzekering
[6] https://www.parlement.com/kabinet-balkenende-ii-2003-2006
[7] https://www.uwv.nl/nl/wia/wia-betekenis
[8]https://www.fnv.nl/nieuwsbericht/algemeen-nieuws/2026/03/fnv-regeerakkoord-vergroot-economische-ongelijkhei
[9] Bron: Algemene Rekenkamer https://share.google/5WVi84F5BAeBrKXKg
[10] https://fd.nl/economie-politiek/1197002/uwv-kan-niet-verder-bezuinigen
[11] https://nos.nl/artikel/2610264-wachttijd-voor-een-wia-uitkering-loopt-weer-op
[12] https://www.loyalis.nl/zakelijk/nieuws/60-plusregeling-wia-verlengd-tot-2027
[13] https://www.rapportwennink.nl/
[14] https://fd.nl/opinie/1580710/laat-wennink-basis-regeerakkoord-zijn
[15]https://www.tweedekamer.nl/debat_en_vergadering/commissievergaderingen/details?id=2026A01094
[16]https://fd.nl/bedrijfsleven/1597383/fnv-kondigt-ov-staking-aan-tegen-bezuinigingen-sociale-zekerheid
[17]https://www.bnnvara.nl/joop/artikelen/asscher-op-ramkoers-bij-fnv-liquideert-arbeidersdemocratie
