Vrouwen die niet voldeden aan patriarchale normen werden gediagnosticeerd met hysterie. Ondanks dat het geen erkende diagnose meer is, zet het pathologiseren van vrouwen voort. Hysterie bestaat nog maar uit zich op vele manieren.
‘Are you PMS’ing or something?’ vraagt de beste vriendin van een steeds slechter uitziende Jennifer in de film Jennifer’s Body. ‘PMS isn’t real, Needy. It was invented by the boy-run media to make us seem crazy’, antwoord ze. Hoewel Jennifer niet erg stabiel was in de film (ze werd een succubus en at allerlei mensen als resultaat van verkrachting), was ze op de goede weg met haar feministische analyse.
Vrouwenonderdrukking bestaat net zo lang als privé-bezit. Vrouwen worden onderdrukt op veel verschillende manieren die gezien kunnen worden als product van de tijd, in de religieuze tijd vonden er heksenverbrandingen plaats en met de opkomst van parlementaire politiek werd hen het stemrecht ontzegd. Een rode draad in deze geschiedenis is het pathologiseren van vrouwen. Wanneer vrouwen zich verzetten tegen het patriarchaat, ze zouden bijvoorbeeld geen kinderen willen, werd dit gezien als afwijking en ook zo gediagnosticeerd. Het label dat hiervoor werd gebruikt was hysterie. Er zijn veel manieren waarop vrouwen niet kunnen voldoen aan de patriarchale verwachtingen die werden gesteld. Van onvruchtbaarheid tot een psychose, het was allemaal hysterie.
Ondanks dat hysterie geen erkende diagnose meer is, blijft het idee van hysterie bestaan. Het pathologiseren van vrouwen die om welke reden dan ook niet voldoen aan patriarchale normen zet voort. Alleen dan in een andere vorm, relatief aan de tijd, om vrouwen te onderdrukken.
Millenia-oud
Hysterie, afgeleid van het Griekse woord voor baarmoeder, is ouder dan de Epos van Gilgamesh (het oudste bekende opgeschreven verhaal). In 1900 voor Christus spraken de oude Egyptenaren over een “dwalende baarmoeder”, wat de oorzaak was van abnormale verschijnselen in volwassen vrouwen. De oude Grieken hadden het over vrouwen die niet wilden trouwen of geen kinderen konden baren. Hippocrates, de man aan wie geneeskundestudenten nog steeds een eed aan afzweren, gebruikte het woord ‘hysterie’ voor het eerst.
Het idee van hysterie spiegelt zich aan de tijd waarin geleefd wordt. In de middeleeuwen bewoog men naar de demonische bezetting als verklaring voor hysterie. Tijdens de renaissance werden hysterie-patiënten vervolgd, gemarteld en vermoord als heksen. Toen de verlichting plaatsvond en men meer ging kijken naar wetenschap en ratio in plaats van naar het christendom, werd hysterie weer gezien als een ziekte net als voorheen. Hysterie werd gelokaliseerd in het brein, niet meer in de baarmoeder.
Historisch gezien werden alle klachten van vrouwen gezien als resultaat van hun ‘biologische conditie’. De baarmoeder was de boosdoener van alles waar vrouwen ook maar last van kunnen hebben. In de 17de eeuw veranderde dit gedachtegoed en lokaliseerde het zich steeds minder in de baarmoeder. Vrouwen hadden nou eenmaal een nerveuze conditie, werd gezegd. De onderdrukking van vrouwen werd wetenschappelijk verklaard. Vrouwen zijn pathologisch emotioneel. Nadat sekse hormonen waren ontdekt in de jaren 30 werd de oorzaak van klachten die vrouwen hadden: te veel van het vrouwelijke hormoon hebben.
Hysterie werd gebruikt als reden om vrouwen op te sluiten in ziekenhuizen of gestichten wanneer ze te ‘rebels’ werden. Dit kon alles betekenen, van tegen haar man ingaan tot lezen. Ook waren veranderingen tijdens de menstruatiecyclus ook reden om voor gek verklaard te worden en in het gesticht te belanden. Het gedachtengoed van de irrationele vrouw werd ook gebruikt om hen geen stemrecht te geven, zo claimde een dokter dat er veel mentale problematiek bestond in de beweging voor vrouwenstemrecht.
Toen hysterie verschoof van baarmoeder naar brein, werden mannen ook deel van de groep die last kon hebben van hysterie. Toch waren de symptomen anders bij mannen, en waren het voornamelijk klachten die we nu zouden scharen onder Post-traumatische stressstoornis (PTSS). Er werden mannelijke namen gegeven aan hysterie onder mannen zoals ‘shell-shock’. Op deze manier zijn mannen altijd beschermd geweest tegen de diagnose van hysterie.
In 1980 werd de diagnose ‘hysterie’ pas uit de DSM, het meest belangrijke boek in de psychiatrie gehaald. Toch bestaat ‘hysterie’ nog steeds, wellicht in een andere vorm. Vrouwen en hun gevoelens worden namelijk chronisch gepathologiseerd. Het pathologiseren van de gevoelens van vrouwen wordt gebruikt als gereedschap in de gereedschapskist van misogynie door zowel de maatschappij als door mensen in het medische veld.
BPS
Er waren veel symptomen van hysterie zoals spasmen, beroertes en onvruchtbaarheid die we nu niet associëren met hysterie. Psychische symptomen zoals angst, emotionele uitbarstingen en seksuele impulsiviteit (wat dit dan ook maar mag betekenen) zijn meer te rijmen met het hedendaagse idee van wat hysterie zou inhouden.
In het jaar dat hysterie uit de DSM werd gehaald, werd Borderline Persoonlijkheidsstoornis (BPS) geïntroduceerd als cluster B persoonlijkheidsstoornis. Cluster B wordt gekenmerkt door ‘dramatisch’ en ‘grillig’ gedrag, en BPS wordt hier vergezeld door narcisme en psychopathie. De symptomen van BPS zijn: disregulatie, slechte controle over gedrag, complexe relaties met anderen en een instabiel zelfbeeld. Mensen voelen zich leeg, zijn suïcidaal en kunnen moeilijk hun woede beheersen. 75% van de gediagnosticeerde borderliners zijn vrouw.
Vrouwen met borderline bevinden zich in een double bind, waar zowel de ‘feminine’ manier en de ‘masculine’ manier van omgaan met woede wordt gezien als foutief. De zogenaamde feminine manier is het internaliseren van woede. Dit wordt gezien als problematisch door psychologen omdat het zou betekenen dat een vrouw te bang is om haar woede te uiten. Aan de andere kant, wordt externe woede, dat wordt gezien als masculien, ook gezien als fout en bij vrouwen bestempeld als oncontroleerbaar. Wanneer een vrouw met BPS last heeft van externe woede zou ze haar controle en is ze niet rationeel genoeg. Er is voor vrouwen met BPS geen goede manier om boos te zijn.
De oorzaak voor de stoornis, die vaak verbonden is met (seksueel) trauma in de jeugd, wordt vaak niet genoemd en zo volledig buiten het plaatje gehouden, wat ervoor zorgt dat vrouwen worden gezien als abnormaal en irrationeel. Er is een sterke link tussen mishandeling en BPS, maar de exacte cijfers zijn moeilijk te achterhalen. Dit staat in contrast met shell-shock of PTSS in het algemeen, waar de oorzaak erg duidelijk is en zelfs in de naam van de diagnose zit.
In hun kritiek van BPS zien onderzoekers Clare Shaw en Gillian Proctor het gebruik van de diagnose als het pathologiseren van de reacties die vrouwen gebruiken om verzet te bieden tegen mishandeling en onderdrukking. Shaw en Proctor zien BPS als een vervolgstap van hekserij omdat het allebei reacties zijn om het agentschap van vrouwen weg te halen en hun verzet te negeren. Vrouwen gaan in tegen hun onmacht en worden hiervoor gestraft, want er wordt van hen verwacht dat ze passief zijn en blijven.
Premenstrueel syndroom
De symptomen van PMS vinden plaats voor een ongesteldheid en kunnen psychisch en fysiek zijn. Zo staan depressieve gevoelens in het rijtje maar ook een opgeblazen buik. Vergelijkbaar met BPS is een van de symptomen snel boos worden. Net zoals in hysterie zien we in PMS een link tussen de biologie van vrouwen en hun emotionele staat. Het is logisch dat hormoonverandering ook invloed heeft op je psychische gesteldheid, echter vertelt de geschiedenis van PMS dat deze diagnose een seksistische origine heeft.
Door claims te maken vanuit de ‘natuur’ van de vrouw wordt het seksistisch. Hormonen hebben invloed op je lichaam en je mentale toestand. Toch zijn er geen exacte biomarkers om PMS op te diagnosticeren en is het gebaseerd op de subjectieve ervaring van patiënten en niet op klinische onderzoeken. Er wordt gekeken naar de luteale fase, dit bevat de helft van de menstruatiecyclus, maar niet naar de ongesteldheid. Dit terwijl menstruatiekrampen een grote rol spelen in iemands emotionele gesteldheid.
Het probleem van ‘PMS’ ligt in het gebruik van de diagnose om vrouwen weg te wuiven, niet in het idee dat een menstruatiecyclus een invloed kan zijn mentaal. Wanneer een vrouw voor haar menstruatie gefrusteerd is, kan dit door de omgeving gezien worden als enige reden voor de frustratie. Hierdoor wordt de daadwerkelijke reden voor frustratie weggewuifd en genegeerd. Ze wordt gezien als irrationeel, en soms misschien zelfs als hysterisch. Haar agentschap kan worden ontzegd. Daarnaast kan het ook gebruikt worden door doktoren om andere medische problemen weg te wuiven die ook invloed hebben op haar psychische toestand, op deze krijgt een vrouw niet de goede zorg. Dit past in de bredere traditie van de medische geschiedenis waarin de nadruk altijd werd gelegd op mannen en vrouwen buiten beschouwing werden gelaten. Het kan ook functioneren als middel van depolitisering. Gevoelens veroorzaakt door patriarchale onderdrukking worden gepathologiseerd. Er hoeft door dit label niet daadwerkelijk gekeken te worden naar wat vrouwen voelen en denken.
Hysterie als spiegel
De geschiedenis kent vele manieren waarop vrouwen worden onderdrukt met wortels gevestigd millennia geleden. Eén hiervan is hysterie. Wat begon als een idee uit de oudheid van een dwalende baarmoeder veranderde in exorcismes, verbranding van zogenaamde heksen en nu arbitraire medische diagnoses. Hysterie dient als een spiegel voor hegemoniale ideeën in hun tijd en als een instrument van patriarchale onderdrukking. Hysterie is geen verleden tijd. Hysterie leeft voort in medische diagnoses en vrouwen niet serieus nemen omdat ze aan ‘het PMS’en’ zijn. Nog steeds wordt er geloofd dat er iets inherent is aan het vrouwelijk lichaam wat ervoor zorgt dat zij irrationeel zijn. Op deze wijze wordt hun agentschap weggenomen. We moeten weg van het pathologiseren van de emoties van vrouwen en hen serieus nemen. De tijd van vrouwen wegzetten als ‘hysterisch’, onder welke term dan ook, moet voorbij zijn.
