Hidden Figures presenteert zich als een inspirerend verhaal over zwarte vrouwelijke emancipatie, maar biedt in werkelijkheid vooral een liberaal beeld. Achter de feelgood-esthetiek schuilt een film die racisme en seksisme reduceert tot individuele obstakels binnen een fundamenteel onrechtvaardig kapitalistisch systeem.
Hidden Figures (2016) volgt drie zwarte vrouwen die een belangrijke rol in NASA spelen tijdens de ruimtewedloop. Vanuit marxistisch perspectief is deze film teleurstellend. De film vertelt een feelgood-verhaal dat het kapitalistische, imperialistische en ethnisch gesegregeerde karakter van de Amerikaanse staat niet werkelijk bevraagt, maar eerder legitimeert.
Vanaf het begin duikt er ook nog een subtiele, constant anticommunistische toon op. De Sovjet-Unie wordt neergezet als een dreigende vijand, de ruimtewedloop als morele noodzaak voor de vrijheid van het westen en NASA als sterk bastion van vrijheid en vooruitgang. Deze liberale framing vormt de context waarbinnen racisme, seksisme en ongelijkheid slechts obstakels zijn die overwonnen moeten worden om het grotere, nationale doel te bereiken, in plaats van problemen die inherent verbonden zijn aan het kapitalistische systeem. Daarmee is de toon voor de rest van de film gezet. Hidden Figures is geen film over emancipatie, maar over inclusie ten dienste van een imperialistisch project.
Liberale vooruitgang zonder systeemkritiek
In de kern vertelt de film een eenvoudig verhaal. Drie uitzonderlijk begaafde zwarte vrouwen werken in een omgeving die is gesegregeerd op basis van ras. Alle vrouwen die op de ‘menselijke computers’-afdeling, oftewel de wiskundige afdeling werken, worden onderschat en tegengewerkt maar slagen er dankzij talent, a en een aantal witte bondgenoten in om erkenning te krijgen. Het kapitalistische systeem blijkt uiteindelijk flexibel genoeg om hen toe te laten tot de niet-gesegregeerde afdelingen, mits zij onmisbaar zijn voor het nationale belang.
Het narratief dat de film schetst is diep ideologisch verbonden met het liberalisme. De film schetst dat racisme en seksisme niet structureel verbonden aan klasse zijn, maar het gevolg zijn van achterhaalde opvattingen van individuele mensen. Zodra die mensen ‘bijleren’ of worden geconfronteerd met efficiëntie en rationaliteit, verdwijnt de ongelijkheid vanzelf. Klassenverhoudingen, arbeidsdeling en institutionele macht blijven buiten beeld.
Een voorbeeld hiervan is wanneer een van de hoofdpersonen met haar kinderen langs een protesterende massa loopt die leuzen scandeert tegen segregatie. De hoofdpersoon lijkt niet geraakt door het protest en vertelt haar kinderen: ‘Don’t pay attention to all that. We’re not part of that trouble’. Gedurende de rest van de film wordt er weinig aandacht geschonken aan zwarte activisten. De zwarte activist wordt enkel negatief neergezet.
Het witte-redderssyndroom als narratieve motor
Een van de problematische elementen van de film is het uitgesproken witte-reddersnarratief. Hoewel de drie hoofdpersonages zwart zijn, blijven beslissende momenten afhankelijk van de witte autoriteitsfiguren en of zij de keuzes van de zwarte vrouwen wel of niet voldoende respecteren.
Het meest opvallende voorbeeld is het personage Al Harrison. Hij is de baas van Katherine Johnson, een van de hoofdkarakters. In een dramatische scène slaat Harrison het bordje ‘Colored Bathroom’ nadat hij erachter komt dat Johnson erg lang onderweg is naar het toilet weg en beëindigt hij daarmee op een symbolische wijze de segregatie. Het is vast interessant om te benoemen dat dit nooit gebeurd is en dat de echte Johnson geen last had van gesegregeerde toiletten.
Harrison is een sterk voorbeeld van de mythe van de ‘goede witte manager’: slim, rationeel, en uiteindelijk bereid om het racisme van NASA opzij te schuiven zodra het inefficiënt en niet winstgevend blijkt. Rassenonderdrukking wordt door het karakter van Harrison herleid tot een managementprobleem, niet tot een fundamenteel kenmerk van de Amerikaanse staat en economie.
Al Harrison is echter een verzonnen personage. De man heeft nooit bestaan. Hij functioneert als een belangrijk figuur voor het verloop van de emancipatie van de zwarte vrouwen in de film.
Het feit dat zwarte activisten, die de problemen die de hoofdkarakters aankaarten, worden weggewuifd als last en dat er een verzonnen witte man als individu moet optreden tegen deze problemen, is kenmerkend voor het witte-redderssyndroom waar deze film aan lijdt. Het systematische karakter van de segregatie en de strijd die zwarte Amerikanen hebben gevoerd om deze op te heven worden daarbij ondergeschikt gemaakt aan een individuele verandering.
Geen klassenstrijd, slechts persoonlijke overwinningen
Succes wordt in de film consequent toegeschreven aan individuele genialiteit, moed en doorzettingsvermogen en niet aan collectieve actie. Deze collectieve arbeid, die wel binnen NASA werd uitgevoerd, verdwijnt daarmee helaas naar de achtergrond. De honderden andere – voornamelijk vrouwelijke – ‘menselijke computers’ die de eerste succesvolle maanlanding mogelijk hebben gemaakt blijven naamloos en functioneren slechts als decor voor de drie hoofdkarakters.
De geschiedenis van de ruimtewedloop was echter anders. Kapitalisme legitimeert zichzelf door succes te individualiseren en falen te naturaliseren. Hidden Figures past perfect in die logica. De vrouwen ‘slagen’ omdat ze uitzonderlijk zijn. Niet omdat de werknemers in het bedrijf collectief slagen. Die uitbuiting wordt wél in de film blootgelegd. Door de IBM-computer die NASA wou aanschaffen zouden talloze zwarte arbeiders hun baan als menselijke computer verliezen. Doordat een van de hoofdrolspelers enorm hard werkt aan het programmeren, krijgt deze afdeling een uitzondering en mogen ze als programmeurs verder blijven werken onder Vaughan’s management. Het gaat hier niet om een collectieve strijd, maar individuele uitzonderingen.
Patriarchale structuren op de schermen
Hoewel de film op eerste gezicht kritisch lijkt te zijn op seksisme, blijft ook hier de analyse oppervlakkig.
Zoals verwacht is de film feministisch. Zij is echter liberaal feministisch. Seksisme wordt afgebeeld als een houdingsprobleem: mannen zijn niet gewend aan vrouwen in technische functies. Zo ervaart een van de hoofdrolspelers op haar nieuwe werkplek enorm veel discriminatie van een witte man, die duidelijk seksistisch en racistisch gedrag vertoont door haar werk te ondermijnen. Het onrecht dat zij ervaar wordt dus wederom afgeschoven naar het individu. Wat ontbreekt is een analyse van patriarchaat als structureel systeem dat vrouwelijke arbeid onderwaardeert.
De drie vrouwen moeten zich voortdurend bewijzen aan witte mannen. Ze moeten dubbel zo hard werken en emotioneel beheerst blijven. Dat wordt door de regie gepresenteerd als bewonderenswaardig en niet als problematisch, zoals een marxist het zou uitbeelden.
Genderongelijkheid functioneert binnen het kapitalisme door arbeid te segmenteren, door vrouwelijke arbeid te onderwaarderen en door huishoudelijke arbeid onzichtbaar te maken. Hidden Figures erkent deze structuren niet en kiest in plaats daarvan voor een narratief waarin vrouwelijke emancipatie gelijkstaat aan individuele toegang tot traditioneel mannelijke, institutionele ruimtes. De emancipatie van de vrouwen wordt geuit in het toetreden tot deze ruimtes, terwijl echte emancipatie een collectieve herstructurering van macht en arbeid betekent
Dramatisering ten koste van waarheid
Veel van de meest dramatische en opvallende scènes zijn historisch onjuist, of sterk overdreven. De beruchte toiletreis van Katherine Johnson, waar zij zeker een aantal kilometer moest rennen om het toilet te bezoeken, is vrijwel zeker fictie. Katherine Johnson, die de film heeft gezien, heeft zelf verklaard dat zij nooit zo expliciet werd tegengewerkt. Dat betekent niet dat er geen racisme was op de werkvloer, maar wel dat de film kiest voor symboliek dat makkelijk oplosbaar is door middel van het verwijderen van een bordje.
Een andere belangrijke historische onjuistheid in de film is dat Katherine Johnson pas laat en met veel tegenzin werd toegelaten tot het inhoudelijk belangrijke rekenwerk, wat leidde tot de eerste overwinning in de ruimtewedloop. In werkelijkheid was zij al bijna vanaf het begin een volwaardig en gerespecteerd lid van haar afdeling en werkte zij structureel mee aan complexe berekeningen, ook samen met witte mannelijke collega’s. In de film wordt zij echter genegeerd door witte mannelijke collega’s.
De film vervormt dit om een dramatisch moment van doorbraak te creëren, waarbij erkenning van de zwarte vrouw wordt voorgesteld als iets dat moet worden ‘verdiend’ of toegestaan door witte mannen. Daarmee herschrijft Hidden Figures de geschiedenis tot een individueel heldenverhaal en verhult zij het langdurige, collectieve karakter van de arbeid waardoor NASA uiteindelijk de eerste man op de maan heeft gekregen.
Geen emanciperende film
Ondanks haar progressieve façade is Hidden Figures vanuit een marxistisch perspectief een diep conservatieve film. Zij biedt representatie zonder daadwerkelijke emancipatie in de vorm van zichtbaarheid zonder structurele kritiek. Racisme, seksisme en uitsluiting worden gepresenteerd als individueel oplosbare problemen binnen een systeem dat wordt uitgebeeld als fundamenteel rechtvaardig, in plaats van als producten van kapitalisme, imperialisme en de klassenmaatschappij.
Door het witte-redderssyndroom, hyperindividualisme, patriarchale nonsens en historische vertekeningen levert de film geen emanciperend verhaal maar een geruststellende mythe. Het publiek verlaat de zaal met het idee dat vooruitgang onvermijdelijk is, zolang de juiste individuen maar hard genoeg werken. Vooral omdat deze film gebaseerd is op een waargebeurd verhaal wat op meest liberale wijze is vertolkt.
Dat maakt Hidden Figures uiteindelijk geen radicale herwaardering van de geschiedenis van de zwarte gemeenschap. Als marxist moet de conclusie dan ook hard zijn: ondanks haar waarschijnlijke goede intenties, is Hidden Figures geen goede film. Zij is geen aanrader voor wie op zoek is naar een eerlijke, structurele analyse van onderdrukking en strijd, maar slechts voor wie zich comfortabel wil voelen bij een systeem dat fundamenteel ongemoeid blijft.
